EU planira da do 2030. godine ima vojni budžet u iznosu od preko 800 milijardi eura i to vezano samo za sektor odbrambene industrije, prenose evropski mediji izjave zvaničnika iz Brisela.

            Kreatori bezbjednosne politike EU smatraju da se rat na istoku kontinenta, koji bukti već tri i po godine, odužio i da ima multiplikovane efekte na sve sfere života evropskih građana. Osim toga, dolaskom Donalda Trampa po drugi put na čelo SAD u januaru ove godine udaljio je atlantske partnere pa se zvaničnom Briselu sve više nameće zadatak da razmisli o vlastitoj odbrani.

            Što se ekonomskih efekata na samu EU tiče, mnogi smatraju da veća ulaganja u vojnu industriju mogu da imaju povoljne efekte odnosno da povećaju rast BDP-a, uvećaju izvoz prodajom oružja i municije u svijetu kao i da obezbjede nova radna mjesta u tom sektoru. Za druga dva fenomena ne bi trebalo da postoje problemi s obzirom da je namjenska industrija bila stavljena u drugi plan i svaki rast bi se osjetio.

            Postoje i problemi pošto su Evropljani decenijama unazad svoju odbranu povjerili NATO-u u kome je glavnu riječ vodio zvanični Vašington, a Amerikanci su pritom podnosili i najveći dio materijalnog tereta. I prije Trampa sa druge strane Atlantskog okeana stizale su u Brisel opomene da Evropa lijepo živi zato što novac namijenjen odbrani prebacuje u druge svrhe koje se osjećaju u višem životnom standardu njenih građana.

            Članice EU nemaju standardizovanu proizvodnju u namjenskoj industriji pa će homogenizacija tog sektora biti jedan od velikih problema na početku novog zaokreta u odbrambenoj industriji. Takođe, treba navesti da Evropa nema jedinstvenu armiju, a ni iste motive da se prione na ovaj posao. Među najveće zagovornike jačanja evropske odbrane nalaze se Poljska i baltičke države. Igrom slučaja, i u EK i u parlamentu u Strazburu trenutno se u resoru odbrane nalaze kadrovi iz ovih zemalja i oni „guraju“ priču o vojnom jačanju unije i njenih članica pojedinačno.

            U najnovijim planovima, koji tek treba da se usvoje od strane nadležnih tijela, planira se da se svih 27 članica EU zbirno zaduže za 150 do 200 milijardi eura. Teret otplate srazmjerno bi pao najviše na najveće i najbogatije članice. Predviđa se, isto tako, da bogatiji potpomognu siromašnima da i njihove male armije ojačaju, ali putem povoljnih kredita. Ovom posljednjom mjerom pokušava se reagovati na nepovoljna reagovanja upravo iz malih zemalja učlanjenih u EU. Na primjer, u Sloveniji je najavljen referendum o izlasku iz NATO-a nakon što je državni parlament u Ljubljani odbio prijedlog Vlade da se povećaju vojni izdaci. Prema posljednjim zvaničnim istraživanjima, većina slovenačkih građana i dalje je za članstvo u sjevernoatlantskom savezu, ali broj pristalica konstantno opada i sada ih je minimalno više od protivnika.

            Velika poteškoća u kreiranju nove odbrambene politike je nepostojanje konkretnih institucija na vrhu. Vojska je, po prirodi, jedna subordinalna institucija pa je postojanje jednog vrhovnog komandnog tijela logična i neizostavna potreba. U vrijeme „hladnog rata“ popularna je bila duhovita izjava nekadašnjeg savjetnika za nacionalnu bezbjednost predsjednika SAD Džimija Kartera, inače rođenog Evropljanina Zbignjeva Bžežinskog, koji je upitao „koji broj telefona treba da okrenem da bih dobio evropskog ministra odbrane“?

            Već sada je izvjesno da će Evropljani i u sektoru svoje vojne odbrane funkcionisati po principu dogovora, a znamo na osnovu nekoliko prijethodnih primjera kako je to bilo u praksi. Sjetimo se samo 2005. godine, kada su građani Francuske i Holandije na referendumima odbili prijedlog zajedničkog Ustava EU. Referendum je demokratsko pravo. Ali, dovoljno je bilo da građani samo dvije članice evropske zajednice odbace prijedlog oko koga su se mjesecima prije toga mučno usaglašavali političari i pravnici pa da kompletna ideja o najvišem pravnom i političkom aktu propadne. Umjesto toga, napravljen je neki Lisabonski akt, kao kompromisno riješenje u vidu sanacije štete. Taj akt daleko je od ustavnog dokumenta i oko te ocjene će se složiti svi pravnici koji su ga čitali.

            Situacija se u međuvremenu promjenila. Institucije EU su u krizi. Građani su izloženi brojnim krizama koje su se jedna za drugom ređale. Veliku ekonomsku krizu iz 2008. godine nadomjestila je kriza javnog duga, koja je posebno pogodila jug „starog kontinenta“. Odmah iza toga došla je migrantska kriza 2015. godine. Ni naredna ljeta nisu bila povoljna po građane Evrope. Nastupila je pandemija korone, a odmah nakon nje agresija Rusije na Ukrajinu. U međuvremenu, desilo se istupanje Velike Britanije iz EU, što je bio presedan u dosadašnjoj istoriji evropskih integracija, dugoj preko sedam decenija.

            Evropa je sve manje faktor u rješavanju ukrajinske krize iako je od samog početka ruske agresije kroz programe vojne i ekonomske pomoći, pa i zbrinjavanje izbjeglica maksimalno involvirana u nju. Sve je više zastupnika mišljenja da će se sukob u Ukrajini riješiti direktnom bilateralnom pogodbom između Trampa i predsjednika Rusije Vladimira Putina. Ukrajina i EU su tu samo da „aminuju“ ono što se dva ćudljiva lidera dogovore. I zaista, evropska diplomatija u posljednje vrijeme sve svoje aktivnosti svodi na slanje apela, prije svega, Trampu da vodi računa o teritorijalnom integritetu Ukrajine i da čuva interese zvaničnog Kijeva.

            U samoj EU ne postoji dogovor kako reagovati čak i na one konflikte koje se odvijaju na njenim granicama, praktično u „evropskom dvorištu“. Osim toga, Ukrajina i Gruzija, u kojoj već deset mjeseci nesmanjenom žestinom traju protesti, i zvanično su kandidati za ulazak u EU pa interesovanje iz Brisela za te probleme ne smije biti malo. Pa, ipak, postoje, reklo bi se, najmanje tri grupe država koje reaguju na različite načine. Prvu čine Poljska i baltičke države uz, ponekad, Češku. Te države osjećaju prijetnju koja stiže iz Moskve i zato su hipersenzualne na nju. U drugu grupu spadaju Mađarska, Slovačka i, sve više Bugarska. U nekoj kombinaciju ovdje bismo mogli da svrstamo Italiju pa i Austriju. Za njih je evropsko „jogunjenje“ sve više kontraproduktivno odnosno šteti Evropljanima, a Rusi ne pate previše od njega. Najzad, najbrojnija je ona grupa u koju spadaju najmoćnije, a i najbogatije članice. Ova je grupa, kako vrijeme odmiče, zaokupljena svojim brigama, a pozornost na zbivanja u Ukrajini je poslovično manja iz mjeseca u mjesec. U vijestima na zapadu Evrope Ukrajina je sasvim potisnuta.

            Što se trenutnog stanja tiče, vrijedi napomenuti da je Poljska od tog kobnog 24. februara 2022. godine, kada je napadnuta Ukrajina, svoj vojni budžet povećala na 4,70% BDP-a. Njemačka je odmah vojnom sektoru servisirala oko 100 milijardi eura. Bivšu Vladu Olafa Šolca, čiju su spoljnu politiku diktirali Zeleni javnost je kritikovala da je zemlju vratila u vrijeme „hladnoratovskih fobija“ kada je SR Njemačka geopolitički bila prva na udaru Istoka, a narod se plašio da ne postane prva žrtva komunističke invazije.

            Francuska je upala u budžetski deficit, koji je prevazišao 6%, a ogroman dio tih sredstava iznad planirano potrošen je na vojne izdatke. Javni dug francuske države na današnji dan prebacio je 130% BDP-a. Istovremeno, predsjednik Francuske Emanuel Makron sa puno elana daje izjave o tome kako treba braniti teritorijalni integritet Ukrajine, kako će zvanični Pariz od septembra priznati nezavisnost Palestine i kako će se glas države na čijem je čelu čuti i po pitanju mnogih drugih svjetskih konflikata. Prostim rječnikom rečeno: svaka od tih izjava imaće materijalne konsekvence odnosno veća izdvajanja Francuske za vojsku.

            List „Forbs“ podsjeća na potrebe svakodnevnog života stanovnoštva u EU pa su tako na meti autoriteti u Njemačkoj, Španiji, Francuskoj, Grčkoj i još nekim zemljama zato što je kod njih veoma loše stanje putne infrastrukture. Većinu građana tih zemalja mnogo više zanima kako će bezbjedno i ugodno da putuju nego da im uzmu još više od dohotka na naoružavanje Evrope. Privreda EU iz kvartala u kvartal usporava pa nema novca ni za održavanje tekućih potreba.

            Tu dolazimo možda i do ključnog pitanja: kako nabaviti novac? Pritom se misli i na novac za naoružavanje, i na novac za francuske ili španske puteve. Logično je da se ide na zaduživanje. Ali, onda se sjetimo kriterijuma iz Mastrihta prema kojima je maksimalni dozvoljeni iznos zaduženja za sve članice EU 60% BDP-a.

            Istorijski kontekst i ovdje je veoma bitan. U Osnovnom aktu Njemačke (pandan Ustava) stoji čak i odrednica o najvećem mogućem zaduživanju države. Nijemci su u samo jednoj generaciji doživjeli dva teška ekonomska sloma – veliku depresiju 1929. godine i gubitak Drugog svjetskog rata 1945, što je itekako imalo i pogubne posljedice po životni standard ljudi. Zato se ova odrednica posljedica tih trauma.

            Ne treba se vraćati toliko u prošlost. Možemo se samo sjetiti ogromnih problema Grčke sa akumuliranim enormnim javnim dugom. „Trojka kreditora“ – kako su zajedničkim nazivom zvali MMF, EU i Evropsku centralnu banku (ECB) – nemilice strogo je tada kontrolisala grčke finansije. Tadašnjem premijeru u Atini Aleksisu Ciprasu je poručivano da se ne šali i da sprovodi strogi program štednje, bez ikakvih „luftova“. Prijećeno je da će Grčka, ukoliko produbi svoj budžetski deficit i ako „probije dno“, morati da bude izbačena iz evropske zajednice.

            Danas se iz evropskih glavnih gradova čuju druge priče. Da bi pospješila javnu potrošnju i pokrenula novi investicioni ciklus, Vlada Njemačke došla je nekako do dogovora između nesložnih demohrišćana i socijaldemokrata da se izmjeni odredba o ograničavanju zaduživanja. Do tog dogovora je došlo tako što je svaki partner u kabinetu kancelara Fridriha Merca pričao svoju priču. Demohrišćani su govorili o potrebama zajedničke odbrane Evrope, a socijaldemokrate o borbi za veća socijalna prava i dostojniji život građana Njemačke.

            Novac je potreban svima i svi bi danas da ga troše. Potreban je i za infrastrukturu, za tehnološke inovacije, i za razvoj vještačke inteligencije, najzad, i za zelenu tranziciju koja je još jedna od tačaka razdora unutar EU, ali i i na političkom spektru pojedinih njenih članica. Oni koji bi da novac troše na vojsku vele da je to dobar potez pošto će se razviti nove tehnologije, proizvodiće se novi avioni, tenkovi i brodovi. Otvoriće se nova radna mjesta u povezanim granama privrede.

            Ali, postoji jedno pitanje na koje će evropski lideri i kreatori ovog velikog odbrambenog zaokreta morati da daju odgovor, najprije, građanima. Onima koji su ih birali i na nacionalnom nivou i za institucije EU. To pitanje glasi: da li je EU i dalje mirovni projekat odnosno da li je i danas ostala vjerna svojim korijenima?

Ivan Ivanović