Zlot za sreću (i rast) | Ekonomist

Zlot za sreću (i rast)

Vijest u znaku koje je trebalo da bude protekla sedmica, no o kojoj su vodeći evropski mediji izuzetno skromno izvještavali je svrstavanje prve članice nekadašnjeg Istočnog bloka, Poljske, u kategoriju razvijenih zemalja prema FTSE Russell indeksu, čime se našla u grupi 25 najmoćnijih svjetskih ekonomija.

Poljsku su, za razliku od većine evropskih zemalja, tokom protekle decenije, obilježene izbijanjem globalne ekonomske krize i nikada u potpunosti završenim oporavkom, pratili intenzivan ekonomski rast, jačanje bankarskog sektora i stabilnost javnih finansija. Za ovu zemlju od XVI vijeka, odnosno zlantnog doba tokom kojeg se njena teritorija prostirala od Baltičkog pa skoro do Crnog mora, u istoriji nije bilo većeg blagostanja od onog koje pokazuju ekonomski indikatori posljednjih nekoliko godina.

Zamjerke bi se nesumnjivo mogle uputiti na račun demokratskih procesa u Poljskoj, budući da ne samo da su uslijedlie zamjerke zbog ustavnih reformi, nego je i Evropska komisija tužila tu zemlju Sudu Evropske unije zbog reforme Vrhovnog suda, uz stav da nakon reforme ta sudska institucija neće biti nezavisna od zakonodavne i izvršne vlasti. Uprkos prijetnjama evropskim sankcijama u Poljskoj je prošle sedmice imenovano deset novih sudija vrhovnog suda u novoosnovani savjet, za koji mnogi vjeruju da bi se mogao iskoristiti za borbu protiv sudija koji kritikuju vladajuću elitu.

No, priča koja se plasira kao udarac na temelje evropske demokratije doprla je do centralnih informativnih emisija i naslovnih strana dnevnih listova, dok su na vijest o nalaženju na listi razvijenih zemalja mogli nabasati tek oni koji su se uglavnom malo duže zadržali čitajući sadržaj britanskih medija koji su u jeku priče o brexitu svrstani u one koji otvoreno promovišu prednosti istupanja Velike Britanije iz Evropske unije.

Ono što je, međutim, lajtmotiv u reakcijama na pozitivne vijesti o ekonomskim dešavanjima u toj zemlji je naglašavanje činjenice da Poljska nije članica eurozone. Uprkos postojanju brojnih drugih faktora koji doprinose stabilnosti javnih finansija u Poljskoj, monetarnom suverenitetu daje se poseban značaj.

Ova zemlja članica je Evropske unije od 1. maja 2004. godine, a proces koji je nazivan monetarnom integracijom, odnosno prilagođavanjem Mastrihtskim kriterijumima, mogao je biti okončan još 2011. ili, još vidljivije, 2015. da je raspoloženje za uvođenje eura bilo veće. To, međutim, nije bio razlog za prekid dugogodišnje debate da li Poljskoj treba euro ili je za nju bolje da zadrži nacionalnu valutu zlot, čija se jedna jedinica sada mijenja za nešto manje od četvrtine jednog eura.

Nakon niza poteza Evropske centralne banke iz kojih se od 2008. do danas vidjelo koliko je neuspjelih pokušaja oživljavanja tržišta sprovedeno kroz ni na čemu realnom utemeljene stimulanse i dalje se nije došlo do željene dinamike zdravog rasta stope inflacije, što je posebno ohrabrilo protivnike ideje o eurozoni. Ova monetarna unija, odnosno euro kao jedinstvena valuta, od starta je u dijelu stručne javnosti smatrana izvorem gorućih problema u sistemu koji nije u stanju da se istovremeno prilagođava i jakim i slabim ekonomija, a grčki scenario samo je potvrdio ovakve tvrdnje.

Štaviše, priča o visokim troškovima istupanja perifernih zemalja iz eurozone zapravo je odlično poslužila širokom političkom spektru od euroskeptika, preko konzervativaca u krizom najpogođenijim zemljama, do ekstremnih desničara širom EU da je stave u kontekst koji joj ne pripada, posebno za potrebe obesmišljavanja evropskih integracija onih zemalja kandidata koje imaju problem sa vladavinom prava.

Sa druge strane, eurozona danas predstavlja svjedočanstvo svih neuspjeha jednog monetarnog sistema koji je uslov ekonomske anemičnosti u postkriznom vremenu uslovljene monetarističkom dogmom da bi stavljanje različitih po veličini i fazi razvoja ekonomskih sistema u okrilje jedne centralne banke moglo nanijeti manje štete nego koristi većini obuhvaćenih subjekata.

Za Poljsku, zemlju čiji izvoz, posebno prehrambenih proizvoda, bilježi rast, sloboda da se utiče na kurs valute je neophodna, prije svega gledano iz ugla desetogodišnjih ekonomskih tokova, no u nekoliko navrata iznošenje ovakvih stavova rezultiralo je ngativnim komentarima na račun untarpolitičkih pitanja u Poljskoj upućenim sa njemačkih i francuskih adresa, kada je ova zemlja opominjana zbog narušavanja evropskih demokratskih vrijednosti.

Monetarna integracija nije nešto od čega se načelno bježalo. Ideja o jedinstvenoj valuti, koja datira još iz XIX vijeka kada ju je, u kontekstu priče o ujedinjenim evropskim državama promovisao Viktor Igo za zemlje koje su prihvatile približavanje kriterijumima konvergencije ni u startu nije izazivala otpor. Prvi signal tek je poslao tadašnji britanski premijer Toni Bler 1997. zahtjevom za pet vrsta testiranja ekonomskog i finansijskog okruženja, a samo tri godine kasnije u Danskoj je na referendumu odlučeno da se kruna zadrži kao nacionalna valuta. Danas se o prednostima eura, prihvaćenog 1999. te zvanično uvedenog u novčane tokove 2001. godine, za zemlje koje ga još ne koriste govori sa znatnom dozom nagađanja ili nedoumica, dok je priča o opasnostima realna i u nekim sistemima već viđena.

Brexitom narušeno pitanje opstanka EU uslovilo je vjerovanje da je budućnost te nadnacionalne zajednice u proširenju eurozone. Nesumnjivo je da bi se vjera u bolju evropsku budućnost podstakla kada bi Češka, Mađarska i Poljska prihvatile euro, no poljske vlasti su svjesne da bi efekti takvog slijeda događaja trajali koliko i oduševljenje  tom idejom. Sa druge strane, kao ključni argument za pristupanje eurozoni ova se opcija ističe kao jedina alternativa povećanom ruskom uticaju na privredna kretanja u Poljskoj.

Euro bi se u tom slučaju smatrao sredstvom za povećanje ekonomske efikasnosti, pod pretpostavkom da se zemlje korisnice jedne valute nalaze u sličnim fazama ekonomskog ciklusa, što u eurozoni ipak nije slučaj. Poljska, koja koristi sredstva evropskih fondova u vrijednosti od oko 100 milijardi eura za tekući šestogodišnji period, bez snage Unije ne bi imala ekonomske pokazatelje koji je sada čine jednom od najperspektivnijih evropskih zemalja i upravo taj podatak je kontraargument priči o odsustvu ključnih dodirnih tačaka sa ekonomijama eurozone.

Sa evropskih adresa su, naročito u svijetlu kritika na račun nedemokratskih dešavanja unutar zemlje, uslijedile najave da će korišćenje sredstava iz evropskih fondova biti drastično smanjeno nakon 2021. godine, prije svega u nastojanju da se utiče na prekompoziciju na političkoj sceni Poljske, gdje konzervativne struje dobijaju na popularnosti.

Omogućavanje zlotu da slobodno pliva u odnosu na euro uslovilo je porast poljskog izvoza, koji je omogućio jačanje ekonomije, no njemu je doprinio i niz drugih mjera, od kojih je najkontroverznija bila uvođenje poreza na bankarsku aktivu, potpuno suprotna spašavanju banaka novcem poreskih obveznika širom eurozone.

Stoga je i zagovaranje uvođenja eura bivalo sve blijeđe. Danas, kada se Poljska nalazi na listi razvijenih zemalja priča o tome da bi, kako se ranije tvrdio, euro svrstao tu zemlju u klub privilegovanih evropskih nacija potpuno gubi smisao, jer je ona, sa sve otvorenim unutrašnjim pitanjima na polju demokratije danas u klubu zemalja u kojem su SAD, Velika Britanija i Japan.

Svrstavanje među razvijene zemlje učiniće Poljsku primamljivijom investitorima — tačnije, onoliko primamljivijom koliko im je oslovanje na tržištu zemlje van eurozone primamljivo. Nivo investicija i tržišta sa kojih investitori budu dolazili pokazaće (ne)opravdanost korišćenja nacionalne valute, no kakvi god rezultati u narednih nekoliko godina budu vidljivi, mogućnost prelaska na euro ostaje, dok je za zemlje eurozone napuštanje jedinstvene valute u ovim uslovima doslovno neizvodljivo.

Originalnu verziju autorka je objavila na engleskom jeziku i dostupna je na njenoj internet stranici.
Ana Nives Radovic
Ana Nives Radovic
The very first Montenegrin fintech author, financial analyst and author of "Dividing by Zero" scientific project.

Komentariši

Top